Judit [djoediét]

Met die uitbreek van die burgeroorlog in Angola, ek was klein en nog op laerskool, het iemand in Otjiwarongo ‘n paal op die terrein van die plaaslike laerskool staan gemaak. Duidelik sigbaar vanaf die grootpad uit die noorde. Groot pad was dit ook nie, eerder die enigste pad rigting suid. En aan die paal vasgespyker, ‘n handgemaakte padpredikant met net een woord daarop. Was dit nou Johannesburg? Of Pretoria? Ek weet nie meer nie.

Maar soos die konvooie, bakkies en karre en waens en groenterokke, vragmotors met karige besittings, daar verbygaan, was dit die een woord wat die Portugese vlugtelinge geken het en hul nader na Suid-Afrika gebring het.

Die een onderwyser het sy kinders dan draad toe gestuur met die boodskap om vir die vreemdelinge te waai en te glimlag, met hulle vriendelik te wees, “want daardie mense,” het hy gesê, “het alles verloor, en nog meer.”

My ma, wat in daardie stadium ‘n rokwinkel (ons het nooit van ‘n boetiek gepraat nie) besit het, het in daardie tyd ‘n groep Portugese tannies uitgerus, sonder tolk of gebrekkige kommunikasie in Engels, net met die hande, oë en die klank van woorde wat vir haar vreemd op die oor geval het.

Geld kon hulle nie aanbied nie, maar die groep het daarop aangedring dat my ma ‘n ring van hulle neem. ‘n Goue ring met ‘n groen steen. Wat sy nooit gedra het nie. Maar altyd gehou het.

En toe, jare later, klaar met universiteit en in die weermag, hou ek op die walle van die Okavango-rivier skool vir ander ontheemdes uit hierdie tyd. Onder die vlerk van Jan Breytenbach het die klein groepie Angolese/swart Portugese vlugtelinge/soldate gegroei tot ‘n hele bataljon, ‘n gemeenskap, wat later selfs ‘n skool op die been moes bring.

Pica Pau was die naam van hierdie skool.

In die laat tagtigerjare was daar 21 kinders op hoërskool, meer as 350 op laerskool. Die hoërskoolkinders het almal skool in Angola begin. Nie Engels as skoolvak nie, maar Portugees en Latyn. Ook ander mooi herinneringe uit Luanda en elders. Stories van Jakaranda-bome in blom. Gelukkige, lekker tye.

Maar toe die algehele verval in Angola. Skepe, bote, blase op voete, landmyne en konvooie.

Suid-Wes toe, op in Afrika, party Amerika toe, eilande toe. Selfs Mosambiek toe.

En dan die paar wat beskerming geniet het onder die destydse SAW. Vir jare in tente, later houthuisies.

En die wat te jonk is, of nie soldate is nie, later genoeg Engels om weer skool toe te kan gaan. Op 20/21 in matriek. Engels op Huistaalvlak, Afrikaans as Tweede taal.

Die speelgrond was sand. Die sokkerveld, grond. Die mure, halflyf, van hout. Sinkplaat die dak.

En saam met haar drie maats in standerd 8 was Judit Tamata.

Die einde van die jaar was hulle net drie en nie meer vier nie, Rosalina het malaria gekry en gesterf.

Hierdie begeesterde taalonderwyser het die hele hoërskool die begin van die jaar ‘n brief aan hulself laat skryf wat ek beloof het om nooit te lees nie, maar die einde van die jaar sal uitdeel. Elkeen moes beloof om sy hart uit te skryf, en hulle het ywerig meegedoen. Die einde van die jaar toe deel ek die briewe uit en daar gaan die hele klas aan huil toe ek Rosalina se naam en brief uitlees.

Ook Judit, en eintlik sy, meer in besonder haar oproep twintig jaar later, verlede week, wat my nou agter die rekenaar het.

Wit Portugese bloed het sterk in haar are gevloei. Sy was ‘n mooi meisiekind. Ek verbeel my sy is selfs gekroon as Miss Pica Pau. (Met uitgehongerde troepe as beoordelaars, hoe dan anders.) Toe die meisie wat vir vyf jaar hoofdogter was (standerd ses tot matriek) skool verlaat, het Judit, as ek my dit nie mis het nie, hoofdogter geword.

Maar toe die tweede wegval van die nuwe bekende as Suid-Afrika hom aan Suid-Wes onttrek. ‘n Trek en gemeenskapsverhuising Suid-Afrika toe. Exodus.

Eers tente. Later huise. Die destydse regering gaan plak hulle toe mos op Pomfret. Die ANC wil later niks met hulle te doen hê nie en daar is baie van hulle vandag nog steeds vergeet, lees ons elke nou en dan van hulle in die koerante. Koerantberigte wat ek nie lees nie, dit maak my siek.

Suksesstories, gelukkige stories, mooi stories van 32 Bataljon, geskryf na die roemryke oorlogsjare, is daar min. Die mense, wat nie elders ‘n heenkome kon vind nie, vandag niks meer as honde nie.

Kontak het ek behou. Vir die eerste twee of drie jaar, elke jaar die 800 km aangepak vir die jaarlikse matriekafskeid wat ons in 1988 vir die eerste keer gehou het.

Later was almal vir wie ek skoolgehou het uit en oor die land versprei, oor die wêreld versprei.

Baie van hulle in Johannesburg. Dan voeter ek Hillbrow toe om daar in woonstelle sonder krag met gebrekkige riolering te gaan kuier. ‘n sekretariële kursus hier, iets anders by ‘n fly-by-night instelling elders.

En as ek weer daar kom, is daar niemand.

Judit, toe ek laas van haar gehoor het, is Suid-Amerika toe, agter familie, wie se vlugtelingboot hulle destyds in die sewentigerjare, tot daar gespoel het, aan.

En my hart het so uitgereik na hierdie kind. Ek het my die Hillbrow van daardie jare na die agterstrate en stegies van Rio verskuif, haar daar agter kospotte sien terugverlang Luanda toe, Suid-Afrika toe. Selfs Pomfret toe. Agter ‘n knoffel hoender met Portugese mieliepap. (Daai gemeenskap maak die lekkerste mieliepap waarby hulle na 20 minute wit broodmeel bygooi wat dan so wit taaierige pap oplewer. Ek het nou nog die resep wat Rosario, destyds 22 en in standerd 7 vir my in  haar hand geskryf het, die middag toe ek haar dit voor my laat maak het sodat ek kan sien hoe hulle dit doen.)

Ek het haar swanger gesien. Ontredderd. Stukkend. Haweloos. ‘n Banneling. Soekend. Verdwaal.

En toe het ek vir seker 15 jaar van Judit vergeet. Hoogstens elke nou en dan (elke vyf jaar?) aan haar gedink as ek deur die fotoalbum blaai.

Toe search ek Pica Pau op Facebook. Vir jare al op soek na ‘n seun vir wie ek ‘n borg gekry het om skool in Suid-Afrika klaar te kom maak.

Wragtig ‘n enkele hit. En ek skryf vir hierdie Domingo Fernandes wat onlangs aan Pica Pau matrikuleer het, en vra of hy nie kontak het met mense wat in ’87-’88 daar op skool was nie.

Ek hoor vir twee maande niks. Toe ‘n nommer van Sabino in die inbus. Sabino Fernandes, destyds in standerd 9. Toe polisie toe, op Brey. Nou in Pretoria.

Ons gesels lekker. Hy sal my nommer deurgee. Ons kuier nes die skole sluit.

En daar bel hierdie swart vrou my ‘n week gelede. Ek is ongeskik en vermoed ‘n telefoonoperateur van Standerdbank, iemand wat ‘n nuwe produk wil bekendstel.

Toe is dit Judit Mata. Haar getroude van het ek gemis.

Sy bly hier anderkant in Newlands. En, glo my, net ‘n baie klein deel van ons bevolking kan bekostig om daar te koop.

Haar dogter is in die duurste privaatskool vir dogters in Pretoria.

Haar seun gaan volgende jaar na die duurste privaatskool vir seuns in Pretoria.

Ons kuier sodra dit vakansie is.