Sirkusnabetragting

Nooit heeltemal soos in Enid Blyton se boeke (ek dink aan The Circus of adventure) of soos in Slampampersirkus (waar in Dana Niehaus altyd as hulle vertrek Wish me luck as you wave me good bye gesing het) nie, ook niks wat vaagweg herinner aan Chris Barnard se Paljas, jare later, nie; maar opwinding was elke jaar gelykstaande aan ‘n Curie Beker-oorwinning op Loftus as Boswell’s Circus Alberton toe gekom het.

Die opwinding van ‘n lewendige vertoning sou eers ‘n week of wat later kom; ek verwys na die middag na middag se besoek aan die sirkusterrein om na die leeus en die tiers te kyk. Staan hulle hier is dit sommer kaalvoet, staan hulle daar, is dit met die fiets, maar kyk sal ons gaan kyk.

So is my beste maatjie rondom standerd vier ‘n rou Flaming uit België. Hy maak my nog bang met die vleis op sy brood wat kwansuis perdevleis is, ons giggel nog vir sy jonger boetie se boekie met die gedig “De poes van tante Lies” in, toe is die sirkus daardie jaar op ons, en ons op ons fietse af na die tent toe.

Dis hoeveel jaar later, en ek onthou dit steeds, die verleentheid toe einste jonger boetie tussen al die mense lostrek met “Kyk, die olifant pisse! De olifant pisse.” En dit moet seker pissen wees, maar ek onthou pisse. En hoe skaam ek gekry het vir my maatjies wat so vreeslik vloek.

Daardie jare het sirkusse nog lewendige orkeste gehad, altyd op so ‘n stellasie, wat lewendig musiek gemaak het — sulke regtige sirkusmusiek, soos van ouds.

Haai en hier is ek al vyf en veertig en steeds was dit vanmiddag ‘n oomblik van opwinding toe ek besef die vrou wat aan my die kaartjie verkoop, is dieselfde vrou wat tien teen een netnou, soos die afgelope klompie jare die geval is, die toertjies met die honde en die perde gaan doen. ‘n Waardige sirkusmoeder, soos ek ook haar ma uit my kinderjare onthou. (En verbeel ek my of begin haar dogter, op die se beurt, weer klaar lyk soos haar ma ‘n klompie jare gelyk het?)

Seker maar die boeke en die flieks, maar vir my is daar ‘n ongeëwenaarde romantiek aan ‘n sirkus. Vandag steeds, nog meer as destyds, kom hulle vir my soos een groot gesin oor. Dis by die mal haas op die rolskaatse en die trampolien wat ek Klaradyn se spookasem koop, die vrou waarby ons die program gekoop het, is dieselfde een ‘n rukkie later in ‘n sequence-kostuum besig om sewe hoepels, gelyktydig om haar heupe-middel-maermerrie-arms-en-nek te tol. Die man aan stuur van die tou in wie se hande die sweefstokarties haar lewe toevertrou, is dieselfde man wat twee items gelede saam met sy broer (maar dit lyk nie soos sy broer nie) toertjies met die Sjinese vase gedoen het.

Ja, dis wat so lekker is van ‘n Klaradyn: Pa het ‘n rede om weer te kan sirkus toe gaan!

Dan moet ons onthou Hans het tot in matriek elke jaar sirkus toe gegaan. In die vier jaar op universiteit was ek elke jaar gelukkig om die sirkus tydens een of ander reses in my tuisdorp te kry. En as ek alleen moes gaan, het ek alleen gegaan. As student, destyds, was my aandag en belangstelling, as ‘n jong man met toneelkunde as vak, natuurlik 50/50 verdeel tussen kunstenaars en die gehoor.

Vandag is my aandag steeds verdeel, hierdie keer tussen die kunstenaars en wat op my skoot, of op die sitplek langs my, op Klaradyn se gesig aangaan.

Op die wysie van Daar kom die wa, die vier perde-wa sing ons in aanloop tot die groot dag gereeld in die kar: Daar kom hy aan, die sirkuskaravaan; hy kom na ons toe, die sirkus is weer hier.

Klaradyn het die sirkus letterlik met moedersmelk nog ingekry. Die Saterdag voor haar doop, toe moet sy maar saam met ons na die Moskou Staatssirkus wat in 2004 in SA getoer het.

‘n Ding wat my, toneelkunde of te not, soos ‘n puisie op ‘n vark se rug laat uitstaan, so ongemaklik maak dit my, is ‘n ding soos audience participation, ‘n ding waarvoor die harlekyne (waar is die dae van Tiekie en Francesco?) deesdae baie lief is. Vandat ek daai een stampvol matinee-vertoning my bekken ten aanskoue van almal op die maat van The Full Monty se musiek moes swaai, sit ons gevolglik nooit meer heel voor, in die middel van die binneste ring nie, en lyk dit of iemand net daaraan dink om in ons rigting te beweeg, dan duik ek onder dien stoel in, kwansuis op soek na Klaradyn se bottel, iets wat sy al vir vier jaar nie meer gebruik nie. (daar was daardie middag toevallig twee van my kollegas en hul kinders saam met ons in die gehoor, in die goedkoper seats, en wat ek so van hulle al twee waardeer, is die feit dat nie een van hulle nog ooit daarna ‘n enkele woord oor die insident gerep het nie.)

Hoe meer ek nou in my gedagtes delf, hoe meer kom ek onder die besef dat ek regtig ‘n ding met ‘n sirkus moes gehad het. Die eerste en vir lank die enigste muurversiering wat ek in my kamer op universiteit gehad het, was ‘n gelamineerde plakkaat van nar, met die vreeslik sentimentele woorde Share with me your sadness, and I will share with you my joy  (of anders om) daarop. Ek het die plakkaat nog steeds. Maar iewers in die garage, darem al vir jare.)

Ook twee skilderye van harlekyne met die jare aangekoop. Maar anders as so dikwels die geval is, en hulle is nogal moeilik om te kry, is my harlekyne nie die tradisionele unhappy of sad clowns nie, nee, my harlekyne lag van oor tot oor en daar is nie ‘n sweempie hartseer in een van hulle nie. (Amper soos Van Gogh se sonneblomme wat in sy skilderye nooit hulle koppe laat sak het, nadat dit gepluk is nie.)

Is dit in Sorrento waar al wat Afrikaner wat daar kom, vir hom ‘n ietsie inlegwerk uit hout aanskaf. Daar het ek my Arlecchino, die harlekyn van die Italiaanse commedia dell’ arte, gekoop en vir twee maande in my rugsak saamgepiekel het.

Dit maak ook nie saak waar in Europa ek my bevind nie, ek doen navraag na ‘n sirkus, groot of klein, eersteklas, medioker of sommer agtertangs, dit maak nie saak nie. Die sirkus, sedert die dae dat die Romeine met die woord vorendag gekom het, vir my altyd een of ander barometer van ‘n volk of gemeenskap se een of ander iets. Presies wat daai iets is, kan ek nie verwoord nie (want dis natuurlik sommer bog, ek weet). Tog is ek eers een met kultuur as ek eers saam met daardie kultuur in die sirkus was, asem opgehou het, en gelag het.

In Suid-Afrika suig ons natuurlik aan die agterste speen wat sirkus betref. En ek kry die oorsese kunstenaars, wie se enigste of beste aanbod, in Suid-Afrikaanse rand is, altyd jammer.

Maar ek haal my hoed vir die Brian’s en die Boswell’s af (en met ‘n warmte dat ek die Willkie’s in die herinnering roep. Nie noodwendig ‘n lekker geskiedenis nie, maar ‘n lang geskiedenis en ‘n verlede om op trots te wees. Hulle en aangehou, uitgehou en vasgebyt. Eintlik onmoontlik om te dink dat hulle staande gebly het.

Hoe lekker was dit nie om vanmiddag, vir die eerste keer in jare, nie ‘n enkele geskeurde leotard of kostuum te sien nie. Nie ‘n enkele kunstenaar, al het hulle dalk so gevoel, het soos ‘n sterwende eend aan het vlie deur ‘n sneeustorm gelyk nie.

Ek sien klaar uit na volgende jaar en hoop Klaradyn sal tot in matriek nog bereid wees om saam met haar Pa by die sirkus gesien te word.

Natuurlik net jammer dat ek nooit weer deur die oë van kind na die olifante, leeus, tiers, perde en selfs die honde sal kan kyk nie.

Daar is min mense so geheel en al weerloos uitgelewer aan die genade, soos ‘n sirkusarties in die middel van ‘n ring nie. Die meeste van almal egter die dieretemmer. ‘n Kind lees nie ‘n sirkus tussen die lyne nie, hy donder halsoorkop en onbevange daarin.

‘n Mens verloor daardie vermoë soos wat jy ouer word, en dieselfde spanning en afwagting waarmee my oë as kind op die sweefstok gerig was, kenmerk deesdae my belewenis van die dieretoertjies, enige dieretoertjie.

Ek wonder hoe ek sal reageer op ‘n mooi meisie, in ‘n balletrok, op haar tone, op ‘n perd se rug. Maar dan is mooi meisies op hul tone in balletrokke op ‘n wit perd se rug iets wat jy, lyk my, nog net in boeke aantref.

Hoe lekker, op daardie noot, was dit egter nie om vanmiddag vir die eerste keer in my lewe, lewendig (hulle sê dis vir die eerste keer in 45 jaar) iets te beleef wat ons net in strokiesprente en boeke leer ken het nie — ‘n man, daai symste mal haas wat my destyds wou laat strip op die maat van the Full Monty, wat ‘n menslike koeël uit die loop van ‘n reusekanon, regs voor in die tent, die ring in geskiet is. (‘n Human cannonball klink soveel beter, ek weet. Maar somehow voel ek dat ‘n Engelse uitdrukking in hierdie geval geensins, selfs net vaagweg grensend aan geslaag, sal wees nie.)

Ek dink, maar die uiterlike bedrieg maklik, hoeveel te meer nie in ‘n sirkus nie, dit gaan goed met ons sirkus. Toe ek die Boswell-tannie vanmiddag agter die loket se glasskerm herken, toe stotter ek soos ‘n verliefde hoërskoolseun, iets soos “We’re looking forward to an exiting fun filled afternoon.”

En presies dit wat ons gekry het. So by so* dat ek nou agter die toetsbord moes in, om soos ‘n perd na afloop van ‘n resies, net eers bietjie koud gelei te word.

Daarom ook dat ek as titel van vandag se inskrywing, eerder Sirkus Post Mortem wou hê. Bedoelende daarmee die figuurlike nabetragting wat aan ‘n post mortem gekoppel word.

Maar netnou dink die mense ek sê die sirkus is gevrek. Wat natuurlik glad nie geval is nie — vra maar enige van die kinders wat vanmiddag se vertoning bygewoon het. Of hulle nou vyf, of vyf en veertig is.

*Ja, ek weet die gebruik van "so by so" is tien teen een verkeerd. Kom ons sê dan maar ek het 'n hoogsidiolektiese gebruikswaarde van hierdie lieflike uitdrukking.

Canja

Ek het al genoem genoem dat die winter vir Annieka net een ding is, en dit is melkkos. By die eerste geleentheid, selfs al is dit net ‘n kouefront wat 500 kilometer suid van die Kaap, by die land verbytrek.

Vir my, tot spyt van haar en Klaradyn, is dit sop.

Maar dan is ek mos nou gelukkig die ongelukkige een in die huis wat die kos moet maak. So as ek die aand sop wil maak, kan niks my keer nie. En as Klaradyn die betrokke aand net brood wil eet, dan moet sy maar.

Maar nie vanaand nie. Vanaand het sy selfs ‘n tweede porsie gevra en Annieka het opgemerk dat dit die eerste keer is dat sy ‘n tweede porsie sop vra.

Dis natuurlik nie waar nie. Maar nie dat ‘n mens van iemand wat nie die kok is, kan verwag om so iets te onthou nie. Maar ek weet Klaradyn het al twee keer vroeër hierdie winter ‘n tweede porsie sop gevra, en elke keer was dit as ek sampioensop gemaak het.

Ek praat ook van “vroeër hierdie winter” asof Pretoria al winter het. Natuurlik sommer bog nè, ons loop nog in kort broeke, en die kinders kaalvoet, rond. (Maar as daai kouefront 500 kilometer suid van die kaap verbybeweeg, dan verklaar ek dit saam met Annieka winter, sy vir haar melkkos, ek vir my warm wintersop.)

Die laaste vier of vyf kere se sop was uit die perspektief van ‘n Pappa wat vir sy dogtertjie sop kook, beslis nie suksesvol nie.

Maar vanaand, soos met die sampioensop, was anders.

Vanaand, omdat ek nie ‘n geskiedenis van sukses met dik groetesop of bonesop het nie, het ek my heel lekkerste sop van alle soppe gemaak:  Portugese hoendersop.

En dan noem ek dit Portugese hoendersop suiwer omdat ek die betrokke resep vir die eerste keer uit Mimi Jardim se Cooking the Portuguese way in South Africa gekook het.

Van daai eerste keer wat ek dit in 1992 gemaak het, was dit vir my heerlik en hier vroeg, elke Julie, is Annieka en Klaradyn al uitgeëet daaraan. (Maar, gelukkig, as julle nie van die kos hou wat ek voorsit nie, dan kan julle julle eie maak, ekskuus, kan julle julle eie take aways by Mc Donald’s gaan koop!)

Dis gesinskos, kombuiskos, beslis nie vir high days and holidays nie. Maar ek het dit al vir gaste voorgesit.

En ja, ek het die resep al verlede jaar geblog. Ek sou verlede jaar hierdie tyd definitief gevoel het soos ek nou, vanjaar nadat ek dit die eerste keer weer gemaak het, voel. Ek sal volgende jaar tien teen een weer daarvan vertel.

Haai, en toe ek my ma-hulle so ‘n klompie jare gelede daarmee wou bederf, toe het my ma nie greintjie takt in haar oor nie, toe wil sy skaars haar mond daaraan sit en sê sommer reguit dat dit nie sop is wat sy eet nie.

So vier of vyf jaar later, toe ek deur een van haar ma, Ouma van Wyk, se oerou kookboeke lees, toe kom ek op ‘n baie soortgelyke resep af, en dit onder ‘n opskrif soos “Soep om siekes te versterk”. En ek kan glo dat Ouma van Wyk my ma en haar suster en broer hierdie sop kon ingejaag het as hulle siek was en versterking nodig had.

Ek praat ook nou van ‘n “soortgelyke resep”, maar ek lieg, dis met ‘n enkele uitsondering hier en daar, presies dieselfde bloody resep, en dit sal my nie verbaas as Mimi Jardim se Portugese seevaarder-voorvader einste resep by ‘n Boeretannie hier op eie bodem raakgeloop het nie.

Ook sy noem in haar inleiding tot die resep:  “The is nothing like good chicken soup to restore your health”. Sy sluit ook later af met “Add a touch of lemon juice and ‘restore’ yourself.”

Sy speel ook nie verniet met ‘restore’ nie, want dit is blykbaar waar restaurant (restore-ant) aan sy naam kom, die plek waar jy jouself kan ‘restore’ met heilsame kos. Soos ‘n goeie bord sop?

Vir hierdie heilsame hoendersop het jy ‘n groterige plaashoender nodig. Kry een by die Boeremark en bly weg van ‘n kiep wat op beenmeel en ander kanibaliteite knap na puberteit nekomgedraai is. “Free range” van Woolies dan maar, as dit nie ander kan nie. Die ander goed het min tot niks vleis, en nog minder tot minder as niks geur. En hierdie sop van ons soek geur.

Daardie hoendergeur laat jy nou toe om intrek te neem in sowat 2 liter water, aangesterk met ‘n bietjie sout na smaak. Dis nou terwyl jy die hoender saam met ‘n ui stadig vir ongeveer twee ure laat stowe en prut tot die vleis maklik van die been afkom. Moenie van die binnegoed in die plastieksakkie (ek praat van die hart-long-poephol-en-tong) ontslae raak nie, gooi dit saam in. Raak wel ontslae van alle bloed en was die hoender deeglik; dan kry jy ‘n lieflike helder aftreksel.

Ter wille van die Portugese geur, jy wil immers nie Boerse hospitaalkos voorsit nie, gooi jy ‘n paar naeltjies by (2 of 3 of 4 of 5 of 6), ‘n paar heel wonderpeperkorrels, ás jy gelukkig genoeg is om nog te kry of te hê (2 of 3 of 4 of 5 of 6), ‘n stokkie of twee kaneel óf cassia (na gelang van wat jy in die kas het), ‘n lourierblaar (1 lekker groot vette as hy uit jou eie tuin kom, so nie twee of drie van hierdie lawwe en verslane goedjies wat ‘n mens in boksies of botteltjies koop) en ‘n paar skyfies (ek gebruik so veel as ‘n helfte) chouriço.

As jou hoender gaar is, lig jy hom uit die pot en laat hom eenkant om koud te word. Stuur jou aftreksel deur ‘n sif of doekie en raak van die geurgoeters ontslae. (Proe gerus aan daai stukkie chouriço wat van effe so lekker geurig was toe jy dit ingesny het, dit proe aan niks — sy geur is in jou aftreksel in.

In jou aftreksel kook jy nou sowat 200g rys. Of ryspasta, of klein skulpie- of lettertjiepasta. Dis waarmee ek Klaradyn vanaand gevang het — lettertjiepasta soos van ouds (deesdae weliswaar nie meer letters nie, maar syfers.)

Sodra jou vingers nie meer te veel brand van die hoender nie, kry jy die vleis van die been af en in klein stukkies. Terug in die pot.

As jy dink jy is nou klaar met jou sop, dan kan jy dit maar alles net so uitkrap in die honde se bakke, of saam met die asblik uitsit vir die gesiglose onbekendes wat soggens vroeg voor die askar kom, jou asblik deursoek vir herwinbare bottles en papier. Én, dikwels, kos.

Jy móét vir opdiening ‘n takkie of wat vars kruisement in elke bord skep (Gedroogde Robbertson’s werk nié) Ek kýk nie eers na ‘n hoender voor ek nie weet hoe sake met die kruisement in die tuin staan nie.

Dan, op pad in van die kruisement, hetsy via die tuin of die Fruit & Veg, maak jy ‘n draai by die suurlemoenboom/-rak. Want net so belangrik soos die vars kruisement onder in die bord is, is ‘n paar (of meer) vars druppels suurlemoensap bo op jou sop, sodra jy dit klaar ingeskep het.

Geniet dit. Dis om van huis toe (of blog-land toe) te skryf. Keer op keer. Jaar na jaar.

Tot volgende jaar hierdie tyd dan, wat die hoendersop betref.

O, ja, die Portugese noem dit canja de galinha, of sommer net kortweg, canja.