Damdink / rivierwalgedagtes

Potchefstroom moet seker ‘n stroom of ‘n ding hê om ‘n stroom te kan wees. Die Mooirivier, en niks anders nie, val dit my nou by.

Nou of dit die rivier, die stroom, of ‘n sytak van enige een van die twee was, kan ek nie onthou nie, maar daar, in 1984, was die laaste keer dat ek ‘n vis gevang het.

Ons was ‘n spul eerstejaars, ‘n hele koshuis se eerstejaars, en daar is ek toe die eerste en enigste om ‘n vis(sie) uit te trek.

Ek is gepredestineer om nie van visvang te hou nie – my pa was ‘n ernstige hengelaar; sy wittebrood saam met my ma, trouens in ‘n karavaan langs die Vaalrivier.

Toe ek ‘n jong knaap op my woeligste was, toe vang ons al om die ander week vis op my oom-hulle se plaas net buite Brits. Nie sommer net buite Brits nie, die eerste plaas buite Brits op die wal van die Krokodilrivier.

Maar, nee, by die rivier kom jy nie naby met ‘n stok of katrol nie – Oom Piet het ‘n spul plaasdamme op sy tabakplaas waar hy die visse vet voer, en dis daar – by een van hierdie damme, dat ons ons naweke deurbring.

En my pa was ‘n ernstige hengelaar, hy was een van daai wat geglo het jy beweeg nie te veel op die wal nie, die visse te jou vibrasies op en byt dan nie. So ek moes stilsit langs my pa. In die son. Sonbesies. Naaldekokers. Son. Pa wat raas en ek wat moet stilsit. Rimpels op die water. ‘n Polisieman wat in stilte op die maat van die wind dans, of dit nou ‘n grypie pap, ‘n dobbertjie of wat ook al is.

Nee, o, hel, dit was nie lekker nie.

En nie of ek by my ma kan troos soek nie. Sy was net so ‘n ywerige hengelaar en op haar manier langs die viswater meer ongeduldig as my pa.

Ja, reg geraai – dis mannenaweek en ons is lang die viswaters – almal op ‘n ry, elkeen met sy tackle en ek met my skootrekenaar.

Ai, en ek wens my pa was hier:  ek sou sy gesig wou sien, ek sou hom wou trakteer op dit wat die laaste dertig jaar van visvang geword het, en met visvang gebeur het.

Sal hy sê dis sommer strooi, die botteltjies met pitte en konsentrate en kleure en feromone en smere en rome en doopsouse en ek weet nie wat de duiwel nog alles nie.

Die stokke en katrolle sal hom in vervoering hê – van die gewig, die materiaal, die ingenieurswese tot die gewiggies en goedjies wat lyk soos fluoressent malvalekkers.

Maar die ander goeters en die trimmings?

Was ek ‘n prater en geselser het ek uitgevra en baie gehad om te vertel, maar ek kyk maar uit en hou dop.

Nie dat ek niks weet nie, ek het vir twee jaar ‘n Springbok-hengelaar  (junior Springbok-hengelaar / Protea-hengelaar, Goue Galjoen-hengelaar?) in my klas gehad.

‘n Komplekse kind gewees, party sou woorde soos hondsleg en domonnosel en aartslui en godsonmoontlik kon gebruik, maar ek het maar geprobeer, en myself laters glads geverbeel, ek verstaan iets, en het ‘n liking in die kind gevang.

Maar huiswerk het hy nie gedoen nie, opgedaag vir mondelinge het hy nie, opstelle en portefeuljeopdragte het, staan die jaar einde se kant toe, heeltemal ontbreek.

En dan het ek en die kind dit one on one/one to one gedoen, smiddaes na skool.

En vir twee jaar was daar net een onderwerp, of dit nou ‘n verhalende, beskrywende, bespiegelende, mymerende, argumenterende of betogende opstel was; of dit nou ‘n geleentheidstoespraak, oorredingstoespraak, verwelkoming, lesing of heildronk was – hengel, visvang, vis, aas, stokke en katrolle.

Nou die idee om kinders ‘n mondeling met hulpmiddels van die een of ander aard te laat doen, is nie sommerso vir lawwigheid nie – die oomblik wat die kind praat met sy hande en aandag by ‘n model of kaart of troeteldier, dan fokus hy of sy nie op die ander kinders en die gespreksituasie nie, maar op sy hulpmiddel – en dan gesels elkeen aansienlik lekkerder, spontaner en selfs makliker.

Nou voor ‘n klas, sou geen mens die seun aan die gesels kry nie, maar na skool het hy opgedaag (ook net heel aan die einde van die jaar, as sy promosie daarvan afhanklik is) en dis dán dat hy my in die wonderwêreld van hengel in die een en twintigste eeu ingelei het – sy hulpmiddels was viskaste en viskaste vol goed waarvan Hans Moolman senior in sy lewe nooit van gehoor of gedroom het nie.

Of ons vandag minder sukkel as destyds, of Hans meer gesukkel het, betwyfel ek ten sterkste.

Ja, ek dink ‘n blou marlyn word vandag met meer gerief en gemakliker ingetrek, maar dis eers ás en nadat jy hom aan die lyn het – tot op daardie punt, glo ek nie veel het verander nie.

En wat nou ter sprake is, is langs ‘n dam of op ‘n rivierwal.

Ek beleef dit baie dieselfde, net met baie meer foefies en tierlantyntjies.

En die tierlantyntjies en foefies (foefies doelbewus dubbelsinnig gekies) hoef sekerlik nie regtig te werk of sukses te waarborg nie – dit moet die hele aksie net meer opwindend maak, iets om oor te gesels, iets om in op te gaan.

Wat wel vir my vreemd is, is die idee dat geen mens, lyk dit my, enigsins nog oorweeg om die vis te eet nie.

Ja, jare gelede het ons ook terug gegooi, die kleintjies, die oneetbares, die wat ons nie wil hê nie.

Maar waaragtig nie almal nie. En vanaand dan eet ons, nie tjops of boerewors en steak nie, maar varswatervis wat Ma oor die kole berei het, in tinfoelie toegedraai, met tamatie en uie en ‘n paar ander geheime geurmiddels in die buikholte. More kom hy uit die pan, later gemaal in ‘n koekie, en terug by die huis herinner ‘n ingelegde vissie ons later aan die tydjie saam met die stokke.

En moenie vir my staan en vertel dat mens ‘n varswatervis nie oor ordentlik opgevoede lippe kan kry nie, swartbaars, kurper en makriel vra nie veel aandag nie; geelvis, moddervis en baber is weer soos die meeste wildsvleis – jy moet weet hoe om dit voor te berei, maar as jy eers weet kan jy dit vir konings voorsit.

Maar nou lyk dit my geen mens vang meer vir die smaak van sy vangste nie; net ter wille van die digitale kamera dat die lyn natgemaak word.

Maar dis ook loutere strooi wat ek praat, die lekker van eet is ‘n baie klein deeltjie van visvang se lekkerte; die groot lekker lê elders – in die stoel, die totter, die geselskap, die stilte, die glas... kies maar self.

Gedagtig aan Tannie Marthie

“’n Mens kan nie kies op wie jy verlief raak nie; jy kan wel kies of jy daardie persoon gaan lief raak of nie.”

Nie ek wat so sê nie, maar Tannie Marthie. En ek huiwer om die aanhalingstekens te gebruik — ek gaan haal die woorde een middag na skool om die etenstafel lag-lag 27 of 28 jaar gelede — en dis maar hoogstens so soorts van soos ek dit onthou.

Moeilik om in te dink dat ons, in daardie jare, en ons drie kinders saam met haar om die tafel nie een ouer as in standerd agt nie, oor verhoudings en huwelike oor die kleurgrens heen sou gesit en gesels het.

Tog het sy daardie middag (sonder dat ek dink sy enigsins doelbewus wou) die waarde en sede en norm, waarmee ek tot vandag toe nog enige liefdesverhouding wat soms deur sommiges bevraagteken kan word, in my brein gekarteer, my as het ware geprogrammeer.

Hoe baie moes ons almal seker nie hoor dat verliefderigheid toeslaan soos ‘n dief in die nag nie, of aan jou deur kom klop soos ‘n groot noot waaroor jy bykans geen beheer het nie, wanneer daar geen toilet naby is nie.

En elke keer as ek dit hoor, selfs as ‘n verliefderigheid (en al die ander –geite wat dit inhou) in my kop (en waar ook al elders nog) kom nesmaak, het ek Tannie Marthie se eenvoudige woorde van destyds onthou:  Jy kan nie kies op wie jy verlief loop staan en raak nie, maar jy kan kies of jy daardie persoon gaan lief raak of nie.

Eenvoudige woorde noem ek dit; of dit sulke maklike woorde is, wet ek egter nie want deur die genade het ek nog nie juis nodig gehad om die uitvoerbaarheid van haar woorde op die proef te stel nie.

Toe die geselskap hierdie naweek ‘n draai maak by liefdesverhoudings tussen onderwyser en leerders, toe hoor ek Tannie Marthie weer, daardie middag na skool om die etenstafel.

Toe onthou ek hulle ook weer. Hy het vir my Bedryfsekonomie gegee. ‘n Moeilike man. Ons het die walglike gewoonte gehad om ‘n weefdraadjie uit ons das te trek, elke keer as ons moes sak vir ‘n pak slae. En my das het na drie jaar in sy Bedryfs-klas sommer sulke gate ingeval.

‘n Goeie atletiekafrigter was hy ook gewees. Sy drie orrelpypies, onthou ek, het altyd as al die items by die betrokke punt verby was, in die verspring-sandput gespeel.

In my matriekjaar het hy as graadvoog van die standerd 9’s pa gestaan vir daardie jaar se matriekafskeid, iets wat in daardie jare suiwer in die hande van die standerd 9’s en hul registervoogde was. Hulle het dekor ontwerp en en gebou en geverf en vervoer, vir die kaartjies gesorg, ‘n dansitem wat pas by die tema ingeoefen, en selfs die tafels die middag voor die tyd gedek.

Nou is dit mos maar soos dit met skole is, die wat alles doen, doen alles omdat hulle alles doen. En aan die hoof van die standerd 9-leerders se reëlingskomitee vir die matriekafskeid, ook daardie jaar, soos jaar na jaar, die hoofseun en –dogter wat hoogstens so ‘n maand of wat voor die matriekafskeid aangekondig is.

En so tussen die verf en die bou deur, tussen die kinders gaan aflaai, of alleen saam agterbly tot aan die einde as almal weg is, gebeur dit toe ook dat Meneer moet pa staan vir die baba van die dogter wat die volgende jaar se aangewese en demokraties verkose hoofdogter is (was).

‘n Matriekjaar in die amp as hoofdogter, ‘n belowende atletiekloopbaan, moer toe. ‘n Huwelik en drie klein kleuters moer toe.

Ek vermoed dat hulle, na die verliefedrigeite afgekoel het, wel gekies het om vir mekaar lief te word. Dit was selfs die dae nog voor jy vinnig London toe kon gaan vir ‘n aborsie, wat nog te sê vandag se dae met eenstop-instap-aborsiedienste om elke hoek en draai.

Daar was ‘n egskeiding. Gevolg deur ‘n huwelik. ‘n Tweede baba.

En op ons twintigjaar-reünie, ‘n hele paar jaar gelede, was daar gesigte wat te vertelle had dat hulle steeds saam en dolgelukkig is.

Of dit ‘n sêd stôrie met ‘n hêppie ending is, weet ek nie.

Baie sad wel die een van die dominee wat opmerk sy broeder hoofouderling en die se vrou kom nie meer saam kerk toe. Hy vra toe maar uit na ‘n vergadering en broeder hoofouderling gedra vir hom Rooms en bieg van die krapperighede in die huwelik en toe die trane begin biggel ook van die ander gemeentesuster met wie hy een die gebooie oortree.

Daar word gebid en gehuil en ge-berader en ge-alles. Manlief sal gaan regmaak waar hy verbrou het. Dis die regte ding om te doen.

Ook nie ‘n maand of wat na die laaste sessie nie, of broeder hoofouderling en sy vrou sit weer saam in die kerk. Dominee merk dit op vanaf die preekstoel en nadat die suster, wat gevaar geloop het om haar man te verloor, klaar die Sondag-teebeurt na die erediens se koppies weggepak het, stap hy nader om haar te komplimenteer op die volwasse en dapper keuse wat sy uitgeoefen het na haar man hom aan ontrouheid skuldig gemaak het. Ook die wyse waarop sy en die derde party van effe saam tee geskink het val hom op en getuig van ware Christelike vergewingsgesindheid.

Net jammer dat broeder hoofouderling toe nooit by sy vrou uitgekom het nie, en dit uit monde van haar predikant is dat sy toe te hore kom van haar man se verhouding met die vrou wat nou net help tee skink het.

Dan onthou ek ook my kollega, hulle het nog die Sondagaand geloop en handjies vashou op pad kerk toe, wie se man haar die volgende nag, nadat sy vir hom toebroodjies gepak het praktyk toe, uit Londen bel om te sê dat hy haar verlaat het. Sy sou later uitvind die mediese praktyk en selfs die huis waarin sy vir hom opgewag het, is onder haar uitverkoop, die geld veilig in die buiteland.

So onthou ons almal soortgelyke rillers.

Dan onthou ek weer eens Tannie Marthie se woorde “’n Mens kan nie kies op wie jy verlief raak nie; jy kan wel kies of jy daardie persoon gaan lief raak of nie.”  

En dan gee ek nie om, om dit vir die waarheid te verkondig, en daarvan te vertel nie. Hoe maklik of moeilik dit ook al mog wees om laasgenoemde keuse te maak.