Judy & Anne

My ma se suster, Tannie Anne, is seker so nege jaar gelede oorlede. Alzheimer.

Die derde laaste keer wat ek haar besoek het, was my en Annieka se eerste besoek saam aan haar vandat sy in die ouetehuis ingetrek het.

Sy was nie in haar kamer nie, maar in die eetkamer. Ons het in die deur gestaan en sy het lank en vraend na ons gekyk. Anders as my ma het sy duidelik te kenne gegee dat sy wonder wie ons is. Ons het ons self voorgestel en toe lekker gekuier, maar of sy ons enigsins geëien het, het ek nie destds geweet nie. En weet ek tot vandag nie. Die manier waarop sy na ons gekk het, die nuuskierige vraagteken oor haar gesig is wat my bybly, en altyd sal bybly.

Die tweede laaste keer was enkele maande later. Teen hierdie tyd was sy uit die ouetehuis en aan huis van haar seun, seker so twee uur se ry van my ma af.

Ek en Annieka het my ma deurgery sodat sy haar suster kan sien.

Net op my ma en haar seun wat sy reageer het, asof ek en Annieka geensins in die vertrek was nie. Haar “reageer” was ook maar beperk, want sy was, selfsugtig soos ‘n kind, net ingegskakel op haar eie klein wêreldjie, ‘n klein wêreldjie waarin sy die een oomblik koud gekry het an ander klere wou aangtrek, en die ander oomblik weer warm gekry het, en opnuut wou verklee. Toe wou sy in haar pajamas. Dan wil sy in die een stoel, dan in die ander.

Ek en Annieka, ons is beide sissies, het getjank; nie my ma nie – met liefde en geduld en begrip het sy die kuier deurgesit. Haar kalm, beheersde,en nugter self. In belang van haar suster.

Sy het haarself ook nie toegelaat om op pad terug Alberton toe te huil nie.

My laaste besoek was nie twee weke later nie. Annieka is nie saam nie. Weer het ek my ma deurgevat. Hierdie keer ‘n ander omliggende dorp; Tannie Anne is nou bedlêend in die een of ander hospitaal.

Die eerste wat my opgeval het is die feit dat was asof sy geneties verander het – asof God in haar ingespring het en haar gelaatstrekke op haar oudag herprogrammeer het.

Haar hare was nie rooi nie, maar wortel; meer nog dit was asof sy dit ge-frizz het, soos ‘n afro wat effe uitgekam is.

Die struktuur van haar gesig, haar hele profiel, het ook in skaars twee weke verander. Dis nie dat sy uiterlyk gelyk het of sy agteruit gegaan het nie, of oornag oud geord het nie, gensins; dis net dat sy ‘n total make-over gehad het.

Haar stem was dieselfde.

Die vreemde nukkerige korrelkop van ons vorige besoek was dood. Sy was nou net hulpeloos, dis al, niks meer nie; niks minder nie.

Die tweede ding waarvan ek binne enkele minute bewus geword het, was die feit dat die volle omvang van haar hede en verlede beperk was tot hoogstens 40 sekondes, waarna sy keer op keer in ‘n ligte slaaptoestand weggedommel het.

Net om ‘n minuut of wat later weer wakker te word, vir 40 sekondes in kontak met die hede (haar hede en hele verlede) te wees, en dan weer weg te sink in slaap.

Met slaapintervalle van hoogstens 2 minute was sy elke keer, opnuut, tegelyk baie bly en verbaas om my ma te sien. Sy wou elke keer by haar sus weet waar sy is, en sodra my ma haar vertel het waar sy is, wou sy weet hoekom sy daar is.

Dis 9 jaar later, maar ek onthou dit soos gister:  “Waar is ek, Judy?” en “Nou wat maak ek hier?”

En elke keer, oor en oor, het my haar, met dieselfde liefde en geduld van altyd, vertel.

“Jy’s baie siek en in die hospitaal, Anne. Jy kan nie meer goed onthou nie, maar met my en met Ivan gaan dit goed.” (Ivan is haar seun.)

En het sy nie weggedommel voor my ma klaar vertel het nie, was ‘n verlede van enkele sekondes gelede klaar uitgewis en het sy haar vrae maar net van vooraf begin. Selfde verbasing, selfde infleksie. Selfde hulpelose ontredderdheid (as daar so iets is).

Ek is na 20 minute uit. Eers gang toe, toe nog verder, tuin toe, kar toe, vars lug toe, oopte toe.

Ek het nie weer oor Tannie Anne gehuil nie. My liewe donder – ek is immers ‘n groot uitgevrete en getroude man.

Dis my ma wat my hierdie keer in trane had, ek al die pad so ‘n entjie agter haar, van die kamerdeur, met die gange langs, tot by die kar.

Ek verbeel my my ma was haastig om by die kar te kom, maar miskien wou ek my (ons?) die verleentheid spaar.

Om jou drie en sewentigjarige ma, dapper en moedig op sterfbedbesoek aan haar tagtigjarige suster, te aanskou, vat trouens selfs aan pissies veel sterker as ek.

Hierdie keer het my ma op pad terug in die motor na ‘n tissue gesoek. Verskeie kere. Ons het beide geweet. Dit was duidelik.

Ek het van die begin af ook goed geweet wat ons hier kom soek het:  Op my ouma se sterfbed die nag, het Ouma my ma laat belowe om na Anne om te sien. My ma het die ou argument, dat Anne die oudste van die twee susters en die een is wat na my ma moet omsien, gebruik. Maar, soos van te vore, het Ouma die argument gewen met iets soos:  “Judy, jy ken Anne net so goed soos ek, jy weet jy is die een wat na haar sal moet omsien, jongste of te not.”

En my ma het geweet haar sterwende ma is reg, en tien jaar later steeds haar woord gestant probeer doen. Al het dit ook beteken dat sy my van Pretoria af op Alberton by haar moes kry, en daarna weer al die pad tot iewers in die Vrystaat. En terug. Weg van my vrou, die hele dag.

Maar niks hiervan het die stilte al die pad terug huis toe verbreek nie.

En nie drie dae later nie is Tannie Anne dood en het ons in ‘n kerk, genadiglik op Alberton hierdie keer, van haar afskeid geneem.

Ek het een van die kerse wat ek self vir my en Annieka se troue gemaak het, in die kerk brand gemaak en vir Ivan gegee, na die tyd.

Anne se as was vir seker vier jaar in die kassie langs my ma se bed.

Met die laaste besoek aan my ma in haar ou kamer, voor sy getrek het na die Alzheimer-vloer, het die houte kissie ewe makaber langs die blikkie koekies, neffens die boksie sjokolade in die snoep-kas, sy opwagting gemaak.

Maar Ivan het intussen die as gestrooi waar hy dit goed gedink het, en die houtkissie na afloop daarvan aan my ma terugbesorg.

My ma het my so drie weke gelede uit die bloute gevra:  “Wat hoor jy van Anne?”

Ek wou my ma op daardie oomblik nie ontstel nie, en het gesê dit gaan goed. En die gesprek dadelik in ‘n ander rigting gestuur.

Maar dis nie waarby ek wil uitkom nie. Miskien nie eers by Tannie Anne nie.

Tog staan my gedagtes nou al ‘n klompie maande stil by Tanne Anne, wat drie dae voor haar dood, toe haar werklikheid beperk was tot slegs veertig sekondes elke minuut of so, nooit vergeet het wie my ma was nie.

Haar hele verlede was uitgewis. Haar seun het trouens selfs laat weet sy het hom ook nou afgesterf, en as my ma wil afskeid neem moet sy dit gou doen. (Daarom dalk ook hoekom my ma telkens met haar laaste besoek so ongevraagd na hom bly verwys het, so asof sy ‘n vlammetjie wat reeds gedoof was, nuwe suurstof wou gee, om te kyk of dit nie weer vlam vat nie.)

En tog het Anne, weliswaar met intervalle van minute, elke keer met my ma gepraat en presies geweet met wie sy praat, haar telkens op haar naam aangespreek. Haar selfs ge-Joekie en ge-Juds, familietroetelnaampies uit die dae toe hulle nog saam op skool, op vakansie en nog later vir jare saam aan die stuur van ‘n rokkewinkel was.

Medici wat daagliks met Alzheimer-pasiënte werk, sal seker sê dit gebeur wel.

Maar vir my is dit ongelooflik dat ‘n brein wat drie dae later nie meer genoeg van homself oor had om vir die hart te sê om te klop nie, om sy boodskap by die longe en ander organe tuis te bring nie, ‘n brein wat elke twee minute van nuuts af aan ‘n hede en ‘n werklikheid moet skep, steeds sy ligaam se suster, wat sy slegs drie keer in seker ses maande gesien het, kan oproep.

Die wegvrot van die brein neem ‘n duisend vorme aan, ek weet. Maar tog hoop ek dat ek net so, so soos Judy by Anne was, tot op die einde deel van my ma se hede en werklikheid sal bly.

Maar ek weet ek het geen waarborg nie.

En nog ‘n ding:  As ek overly concerned oor die ou vrou oorkom, dis oor ek in haar so ‘n donders goeie voorbeeld gehad het – sy verdien dit om nou te ontvang presies dit wat sy destyds met soveel sorg en liefde en geduld en begrip uitgedeel het. Enige iets minder sal haar stroop van die rolmodel wat sy was, en steeds is.

Droom- en ander beelde

Salvador Dali en ander van die surrealiste, so het my kunsjuffrou my donkiesjare gelede vertel (en ek laat my nou nie vertel dat sy toegelaat het dat die waarheid tussen haar en ‘n interessante kusgeskiedenis-les kom staan nie) het glo ‘n boekie langs hul bed gehad, om die droombeelde waaruit hulle wakker geword het aan te teken, op te teken, en seker selfs – te teken.

Was dit William Coleridge wat Kubla Kahn geskryf het?

Ja, inderdaad.

Die wonders van die internet, google en iets soos wikipedia darem!

Daar is mos nie ‘n kans dat ek nou sou opstaan en rak toe stap op soek na my tweedejaar anthology of English poetry nie – ek sou Coleridge bloot nie genoem het nie, nie juis verder gepla gewees het oor die moontlikheid dat ek Kubla Kahn verkeerd gespel het nie, en aangegaan het met my gesels; nou, danksy tegnologie, weet ek dis Coleridge, weet ek dis reg gespel (selfs dat Coleridge homself dit in ‘n stadium ge-Cublai Cain het), weet ek my tweedejaar-dosent op Varsity het nie gelieg oor die opium nie én het ek danksy die prentesoektog ‘n hele paar uitbeeldings van Coleridge, Kubla Kahn, Xanadu en die stately dome (koninklike koepel – ter wille van die alliterasie?)

Nou Coleridge, in aansluiting by Dali en die Surrealiste, het sy gedig Kubla Kahn na aanleiding van ‘n opium-droom geskryf – die gedig is glo trouens onvoltooid gelaat oordat ‘n onbekende iemand van die Engelse dorpie, Porlock,  aan die deur kom klop het en hy daarna nie verder kon onthou nie. (en sedertdien het Porlock, of Iemand van Porlock, ‘n literêre verwysing geword na enige iets of iemand wat tussen ‘n skrywer en sy skryfwerk staan.)

Ek het vanoggend weer wakker geword, die derde keer die afgelope ruk, met die wens dat ek ‘n klein swart notisieboekie langs my bed het, nie hieroor of daaroor nie, maar oor die allerheerlikste drome waaruit ek wakker word.

Hulle sê (en ek glo hulle) dat ‘n mens net bewus word van die drome, bewus is van die drome, waaruit jy wakker word – word jy nie wakker uit die droom nie, het dit glo lankal teruggekeer na jou onderbewussyn teen die tyd dat jy wakker word.

Dit maak vir my sin:  Annieka droom nooit; ek droom van die more tot die aand (die aand tot die more?), Annieka slaap soos ‘n klip, nee ‘n rots; ek soos ‘n veertjie in die wind.

My gevolgtrekking is dat sy nie van haar drome weet nie oor sy so diep en vas slaap, ek aan die ander kant is weer bewus van elke rimpeling in die ruigtes van my onderbewussyn – juis oor ek so lig slaap en maklik gewek word.

Deesdae sukkel ek met my hande wat slaap (naalde en spelde kry) terwyl ek slaap, hier teen die oggend se kant – en dan maak my hande my uit die lieflikste drome wakker. (Ek het hierdie pins and needles van my hande ook al gaan google en vreeslik uiteenlopende inligting gekry, so by so dat ek maar liewer my huisdokter se mening sal gaan inwin.)

Die swart notisietjie wil ek hê oor ek op die oomblik nog net twee van my drie lieflike drome van die afgelope ruk onthou – die tweede een het my nou ontgaan en al wat ek onthou is dat dit een groot heerlikte was.

Met die eerste een (en ek dink was ek ‘n surrealis sou ek lieflike skildery daarvan kon maak) was ek en Oom Kobus en Tannie Erika en Henriette en Cora en Andries, saam in die bad – die geel badkamer op Oom Kobus-hulle se plaas, se bad.

Net ons koppe het so bo die bad uitgesteek – daar was nie sprake van seksuele ondertone en sulke dinge om Freudiaans van letsels uit my kinderdae te getuig nie – net ons koppe het bo die oppervlak gedobber, en ons het heerlik gesit en gesels, soos een happy family.

Familie vir my, ja – dis my peetouers en hul kinders, en ons het in jare nie so lekker gesels soos daar in die bad nie; Oom Kobus en Tannie Erika is seker al meer as 20 jaar lank geskei, Cora en haar man is in die buiteland, Andries het ek in geen jare gesien nie, en Henriette is na haar man se dood weer getroud en haar kinders al op universiteit en werkend.

Ek was in meer as dertig jaar nie op die plaas waar my droom afgespeel het nie, die badkamer onthou ek soos gister – ook dat my ma eenkeer daar binne toegesluit was en ons gesukkel het om die deur oop te kry. Waterverwarming het met gas gewerk en daar was los gedagtes rondom gas ook, veral na ‘n seun in my klas so van die gas in die bad aan die slaap geraak het en lank nie by die skool was nie.

Maar dis tog ‘n negatiewe assosiasie met die geel badkamer – my droom was sielsalig gelukkig.

Vanoggend weer, was ek saam met Andre le Toit (Koos Kombuis) diep in baie ernstige gesprek in ‘n trok of wa of camper-ding en ons het verby die huis waarin ek groot geword het gery – toevallig toe ek by die venster uitkyk, toe is ons langs die ou huis.

Die volgende oomblik is ons iewers in ‘n besige dorpie in Europa en daar kom ‘n baie ou Judy (my ma) aangestap. Ek kan nie glo sy loop nie, spring selfs van opwinding op en af dat die veertjies in haar potsierlike hoedjie so fladder en rittel. Toe val sy en ek sien die been is gebreek, maar dit pla nie, want ek weet sy kan loop. En ek en Andre/Koos gaan tel haar met liefde, warm harte en ‘n breë glimlag op.

Dit maak vir my perfek sin in die sin dat ek weet waar ek aan bykans alles kom:

‘n Boek van Koos Kombuis het ek verlangend uitgekyk in die boekwinkel gister waar Klaradyn vir ‘n oomblik gedink het sy het ons verloor (en Annieka vir ‘n oomblik paniekerig gedink het dat ons ons kind verloor het).

Die vis wat ons gisteraand geëet het, het my hartseer gehad toe Klaradyn noem ons het altyd vis saam met Ouma Nooi geëet en ek opnuut daaraan dink dat my ma nie sommer weer haar voet in ons huis sal sit nie – wat sommer bog is en niks anders as slegtigheid nie.

En die middelste lekkerte het ek nou vergeet, Annieka en Klaradyn was betrokke, maar slaan my dood, ek het dit klaar in die onderbewussyn gaan bêre.

Op skool het ek al gewens ek kon my drome “op versoek” en “due to popular demand” herhaal.

In die begin was die tegnologie nog te gebrekkig om ‘n metafoor te kry, maar later van tyd, met video’s en video-winkels, het ek een gekry:  my drome moet soos video’s op ‘n rak verpak wees waar ek hulle kan gaan uitneem, en na hartelus kan rewind en replay of repeat.

Die rekenaar sal ook werk – hy het allerhande hidden files and folders waartoe ek met ‘n bietjie vaardigheid en kennis toegang kan kry. Ek wens my drome was soos lêers in die blikbrein se geheue wat ek met die slaan van die sleutelbord se toetse op kon roep.

Ek sal selfs van my kinderdae se nagmerries op wou roep om dit in stadige aksie te ondersoek en forensies te analiseer.

Tot dan sal ek egter maar tevrede moet wees met ‘n notaboekie langs die bed.

Naskrif:  Dis nou agt maande sedert ek hierdie twak kwyt geraak het. Van die droom rondom my peetouers op die plaas onthou ek niks, die een rondom my ma op die plein in die vreemde, so goed asof ek dit gisternag beleef het.

Die mens se onderbewussyn is en bly een groot ongelooflikheid.