Kringe in Fiela se bos

Die Graad 11’s Kringe in ‘n bos en die Graad 10’s Fiela se kind. My gedagtes daarom gereeld in die bos en die George/Knysna-omgewing.

En by Ouma van Wyk, oorspronklik ‘n nooi Voigt wat in 1900, volgens die een papier, en 1901, volgens die ander papier, op Groot-Brak gebore is, maar op George groot geword het.

Drie herinneringe rondom haar, wat ek daarom vandag, ter wille van Klaradyn eendag, aanteken.

In die sewe en tagtig (of was dit agt en tagtig?) jaar hier op aarde het Ouma haar mond nie aan ‘n papie gesit nie. Nie die gebliktes wat in die sestiger-jare vryelik beskikbaar geword het nie; nog minder toe ons dit later vars in die groentewinkels kon bekom.

Van ‘n sampioen het sy ook nooit gepraat nie, altyd ‘n papie: “ek eet nie papies nie,” “dit lyk vir my soos 'n papie daardie, my kind, is dit?”

Hier rondom Wêreldoorlog 1 strand die boot van ‘n uitlandse gesin iewers aan die kus. Swede of Switsers of Duitsers was dit gewees. Na verloop van maande sonder enige hulp of redding vanuit die stamland wat hulle verlaat het, vestig hulle hulle in die omgewing van Ouma van Wyk met die niks wat hulle oor het en die hope erbarmlike simpatie wat die hele gemeenskap oor hul uitstort – stomme mense, vreemdes in 'n vreemde land met 'n vreemde taal.

En oor hulle dit tuis kon doen, doen hulle dit hier ook. ‘n Lieflike gesins-uitstappie die Outeniqua-berge in; en terug met ‘n heerlike pluksel vars sampioene, wat ook sommer terstond voorberei word.

En daar is hulle gevind, pa, ma en drie kinders, morsdood in die tydelike gehug, die dood, letterlik, in die pot.

Ék wou weer nie patats eet nie (die stapelvoedsel van Matthee se boswerkers). En dan is ek weer by Ouma van Wyk. Tot vandag toe maak ek ‘n asblik van my maag, en dit grotendeels die rede waarom ek lyk soos lyk. Ek kan nie kos weggooi nie, nie uitkrap nie; dan maar eerder self klaar eet voor dit kombuis toe gaan.

En dit oor ‘n bloody storie van Ouma oor die hartseer (miskien was dit die ongelukkige) patat wat die seuntjie in haar roerende verhaal nie wou eet nie. Die patat land toe op die ashoop, en nou nog, luister Klaradyn na die liedjie van die lappop wat iemand op ‘n ashoop gegooi het, kan ek nie anders as om in my geestesoog, iewers op daai ashoop, ook die huilende patat raak te sien nie.

Miskien het ek self nie my patat wou eet nie en toe dik Ouma hierdie hartseer storie ter aansporing aan. Helaas, sy het die teendeel bereik – die gedagte aan die patat iewers op 'n ashoop uitgekrap waar die lappop, vrot pampoen en stukkende skoen hom nie eers kan opspoor nie, het my tot laat in my tienerjare afgesit. Van die storie, anders dat Ouma van Wyk dit vertel het, onthou ek egter niks. Dat dit ‘n patat was en dat hy sielsongelukkig was oor die seuntjie hom nie wou eet nie, het wel deeglik vasgesteek.

En kuier ek saam met Matthee in die bos, en lees ek van die patas wat by tye soorts van die mense se stapelvoedsel was, spring die gedagtes weer na Ouma van Wyk toe. Want die gedagtes en onthou het vasgesteek.

Vasgesteek, soos die beeld van ‘n armlastige dogter in ‘n agterstevoor-onderstebo-rokkie in my ma se gemoed vasgesteek het.

Ouma en Oupa was toe al klompie jare getroud en my ma, Judith,  en haar suster, Anne, twee laerskooldogters. Oupa was ‘n voorste man op die dorp (soos Ouma altoos na gesiene of vername verwys het) hy het sy eie skoenfabriek op George gehad en hulle het in Stockenström straat gebly.

(Onthou ook, dis nie George soos in George Clooney nie, dis 'n Boerse Geörg/Ge-org, die een wat rym met morg en sorg – dis nou as jy Ouma se uitspraak in die herinnering wil roep en hou.)

Ek het my ma so agtien jaar gelede na die huis, of wat daarvan oor is, geneem, en haar lanklaas so sonder woorde hoor huil. Maar waarvan ek wil vertel is my ma sommer nog kind.

Een maal ‘n jaar as my ma skoolvakansie het, ry sy en haar pa (die Oupa wat ek nooit geken het nie) te perd die bos in om daar by ‘n armblanke-gesin ‘n naaistertjie te gaan optel. Die meisietjie kom bly dan vir ‘n week of wat by my Ouma-hulle en lap en stop alles wat gestop en gelap moet word, sit some in, skuif knope en maak ook twee of drie nuwe uitrustings vir die dogters.

En dan klim sy by my ma op die perd en my en Oupa gaan laai haar weer af. Alles wat deur die loop van die jaar te klein of deurgewas en uitgewas geword het, alles wat nie meer reggestik of gelap kon word nie, is in ‘n bondel, saam op die perd se rug vir die gesin waar die ma elke jaar ‘n nuwe, ander bybie op die heup of aan die bors het.

Dis dan ook hier, op die twee besoeke elke jaar, waar my ma nie ordentlik wou wees om koffie wat hulle aangebied is te drink nie. En dan het dit niks met die feit te doen dat die tannie se  koffie niks anders as gebrande boomwortel was nie.

AP Brink het ‘n lieflike humoristiese skets rondom soortgelyke gebeure geskryf. Hy, tong in die kies miskien, maar my ma het, tot die dag wat haar geheue haar verlaat het, voet by stuk gehou dat daar geen bok of skaap, wat nog te sê koei, op daardie werf was, wat ma kon staan vir die katspoegie melk wat my oupa met elke besoek in sy koffie gekry het nie.

Maar nie dít wat my gedagtes by my Ouma op George het, as ek rondom Fiela en Kringe vassteek nie. Die armoede van die karakters vat my saam met my ma die bos in. Dan loop ek armoede raak, waarmee niks onder die son verkeerd is nie, maar ook iets anders, en ek wonder of dit nie sommer propperse agtertangse slegtigheid was nie.

So gaan tel hulle een jaar die meisie op en my ma sien die een dogtertjie het ‘n ou rokkie van my ma aan (een wat seker die vorige jaar opgedra en vir Judith en haar Anne beide al te klein, saam van die dorp teruggekom het.) Dit val my ma ook op hoe vreeslik vuil die rok is, en dat die rok intussen iewers aan 'n tak of bos of klip ‘n winkelhaak opgedoen het wat die dogter, wat dan so 'n goeie naaister is, mos lankal uit haar eie reg kon gemaak het.

Twee weke later toe hulle die naaldwerkster terug neem, en dis of ek my ma nog hoor: “so waar as die Here leef, Oubaas, daar het die kind die rok nog steeds aan, dieselfde een. Nog net so vuil soos toe ons twee weke gelede daar was, indien nie vuiler nie. Net, sy dra hom nou, die binnekant buite, en die voorkant na agter.”

Gevaartoelaag of nie

“Die mens is darem maar ‘n vreemde spesie. Hoe meer ek van hom leer ken, hoe minder verstaan ek hom.”

Nie ek wat so sê nie, maar my skoonpa wat twee weke gelede, toe ons vir die naweekwegbreek Bosveld toe gou  gaan groet, vir my die slagyster stel.

Ek trap oop-oog daarin met ‘n “Hoe dan so, Pa?”

“Die kind is siek, maar julle gaan weg vir die naweek.”

Ek het van beter geweet as om te reageer en maar stil gebly. Die argument in stilte verder gevoer. En in my kop gewen ook.

Maar ook nie heeltemal nie. Ek en Annieka hét Klaradyn daardie Vrydagnag in die donkerte van die tent byna pimpel en pers geknyp – in die een of ander toets om te sien of die kind nie gevaarloop om te dehidreer nie.

Maar dis nou twee weke later. Ons het deur die genade nie nodig gehad om hoed in die hand en stert tussen die bene met 'n siek kind terug te keer nie.

Tog eggo sy woorde kort-kort steeds in my gedagtes. Die mens is darem maar ‘n vreemde spesie. Hoe meer ek van hom leer ken, hoe minder verstaan ek hom.

En dan het niks te doen met die onverantwoordelikheid van die nuwe geslag ouers waarna hy verwys het nie.

Soos vanoggend weer, toe ek vuurhoutjies by die motorhawe op die hoek wil koop en ek wonder of die vrou agter die toonbank wat so 'n mooi Afrikaans praat, enigsins 'n gevaartoelaag ontvang.

Jy kry Afrikaans, ‘n pragtige Afrikaans, Swartafrikaans en ‘n pragtige Swart-Afrikaans. Hierdie vrou is swart en praat die pragtigste Afrikaans, Boereafrikaans nie Swartafrikaans nie. As jy tegelyk na haar luister en vir haar kyk, is dit vir 'n Gautengse stadsjapie soos ek asof jy ‘n lemmetjiegroen melkskommel drink wat na aarbei proe:  wat jy hoor klop nie met wat jy sien nie.

Toe ek my nuuskierigheid nie meer kon hou nie, blyk dit toe dat sy ‘n nooi van Calvinia se wêreld is, wat ‘n beter heenkome in die bose stad kom soek het.

En as ek so na haar luister, is dit of sy wel ‘n beter heenkome gevind het.

En tog, maar tog, wonder ek vanoggend vir die soveelste keer die afgelope ruk toe ek daar verby ry, of sy danger pay (soos ons dit in die army genoem het) kry, en verstaan ek die mens, gedagtig aan my skoonpa, al hoe minder, hoe meer ek met die mens te doen kry.

Danger pay, vir die wat gelukkig genoeg is om nie te weet wat dit is nie, is die kontant bedrag wat weekliks (of was dit maandeliks) in die operasionele gebied aan dienspligtiges uitgedeel is om op drank en sigarette te spandeer, aangesien hulle net een maal elke ses maande by ‘n bank kon uitkom.

Ek, Annieka en Klaradyn word toe mos een nag so twee maande gelede in die middel van Pretoria nêrens anders nie as op die die Kaapse Vlakte wakker. Dis ‘n middernagtelike oor-en-weer-kruis-masjiengeweer-vuur wat herinner aan bendegeweld wat baie lelik uitdraai.

Ek loer uit vir voortvlugtendes deur die tuin en bel die buurman of te hoor of dit nie by hom is waar so geskiet word nie.

Dit blyk toe nou, met ‘n ompad oppad skool toe die volgende oggend, dat die kitsbank, soos die kraai vlieg twee huise van ons, en twee winkels van die motorhawe se One Stop/Quick Stop/Select Store af, opgeblaas is.

Onder andere die kitsbank. Ook ‘n jong polisieman. En ander gewond.

Maar nee, ‘n SA-misdaad storie, is hierdie steeds nie. Dis die mens, en wat hy elke dag doen, wat my, soos hy my skoonpa verbaas, daagliks stom slaan.

Die kitsbank is moer toe en ons raak net gewoond aan die ongerief van elders stop, toe die kennisgewing so ruk gelede in die verbyry die oog vang: New autobank opening soon.

En dit ís toe ook so. Nie waar nie, nie buite waar dit was nie, maar binne die motorhawe se One Stop/Quick Stop/Select Store.

Dis die deurnagwerkers daar wat destyds die polisie laat kom het. (Ons had helikopters in die lug, letterlik vir ure, elke denkbare en beskikbare patrollievoertuig op die toneel, ‘n legioen in uniform en genoeg pad- en voetgangerversperrings om aan die opening van die Wêreldbeker-sokkertoernooi te herinner, maar geen geluk. Die polisieman is dood aan diens, die bank (en seker die geld nou lankal ook, maar anders) skoonveld weg-gebláás.

Dis daardie deurnagwerkers wie se lewens van nul en gener waarde vir die bank- én winkelbestuurder geword het.

Ons hoef nie daaraan herinner te word dat mense weekliks vir baie minder as die inhoud van ‘n kitsbankkluis vermoor word nie.

En tog stuur die handelsbank sy kitsbank nou bínnenshuis sodat...

Ek weet nie hoekom nie. Dit kan tog nie wees ter wille van veiligheid nie. Dit kan tog nie wees in die hoop dat ‘n slapende nagskofwerker alarm moet maak as agt mans, gemasker en gewapen tot die tande toe, drie-uur een oggend daar instorm en sy of haar harsings een maak met die sigarette en pakkies kondome agter haar op die rak nie.

Wie is dit wat ek nie verstaan nie? Is dit die bank, of die vriendelike winkelbestuurder wat van tyd tot tyd daar geld tel, wat tog sekerlik betaal word om muur- en rakspasie aan die bank af te staan?

En kry die vrou wat so mooi Afrikaans praat, wat die platteland verlaat het vir 'n beter heenkome in die stad danger pay om daar te sit in die hartjie van die operasionele gebied?

Ek weet nie. Ek stop nie meer snags daar nie, ek is te versigtig.

Ook nie sommer bedags nie. Ek wil nie.